Erişilebilirlik ve Makul Düzenleme (Bilgiye ve fiziki çevreye erişim, oturulan konutta, ulaşımda, kamu binalarında ve ortak kullanım alanlarında zorunlu erişilebilirlik ve makul düzenleme)
Bu bölümde aşağıdaki konular hakkında bilgi bulabilirsiniz:
Bu yazıda, BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nde, Kanun metinlerinde ve diğer mevzuatta yer alan erişilebilirlik ve makul düzenleme hakkında bilgilere yer verilmiştir. Bilgilerin, şikayet başvurularında kullanılabilmesi mümkündür. İlgili mevzuatın tamamını okumak için, verdiğimiz linkleri tıklamanız yeterlidir.
“Erişilebilirlik” kavramı, bazı mevzuat metinlerinde; “erişebilirlik” olarak kullanıldığından, bu yazı içinde, her iki kavram olduğu gibi alıntılanmıştır.
Erişilebilirlik Logosu: Logonun anlam ve içeriği: Erişilebilirlik logosu, engelliler için erişilebilir olan bina, açık alan kullanımları, toplu taşıma araçları ile erişilebilir olan ürünleri göstermek için oluşturulmuştur. Söz konusu logo fiziksel erişimin yanı sıra bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimi de kapsamaktadır. Logodaki simetrik figür ve daire şekli küresel erişimi ve toplumu oluşturan bireyler arasındaki uyumu temsil etmektedir. Kolları açık insan figürü, farklı özelliklere sahip insanların tümünün kapsanmasını sembolize etmektedir. Logodaki kafa bilişsel düşünmeyi, dört mavi daire eller ve ayaklar hareketliliği ve kolların açık olması herkesi kapsayıcılığı anlatmaktadır (Erişilebilirlik Logosu Kullanım Kılavuzu, 2021).
Erişilebilirlik Logosu Kullanım Kılavuzunda yer alan bilgilere göre; Erişilebilirlik logosu, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurul ve Konferans Yönetimi Dairesinin talebi üzerine New York'taki BM Kamu Enformasyon Departmanı Grafik Tasarım Birimi tarafından tasarlanmıştır. Erişilebilirlik logosu, kamuyu bilgilendiren basılı ve elektronik ürünlerde kullanılması, engellilikle ilgili konularda farkındalık yaratmak ve erişilebilir veya “engelli dostu” olan her şeyi sembolize etmek için oluşturulmuştur. Fiziksel erişimin yanı sıra bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimi de kapsayan logo engelliler için erişilebilir olan bina, açık alan kullanımları, toplu taşıma araçları ile erişilebilir olan ürünleri göstermek için oluşturulmuştur. Logo, herkes için küresel ve eşit erişimi sembolize etmekte olup objektif ve tarafsızdır. Kılavuz için bakınız: https://aile.gov.tr/media/90695/erisilebilirlik_logosu_kullanim_kilavuzu.pdf
Erişilebilirlik ve Makul Düzenleme/Uyumlaştırma ve diğer ilgili tanımlar
Erişilebilirlik: “Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır. (Engelliler Hakkında Kanun).”
Erişilebilirlik: “Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını ifade eder (Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği).”.
Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını ifade eder (Şehirler Arası Yolcu Taşıma Hizmeti İle Servis ve Turizm Taşımacılığı Hizmetinin Erişilebilir Hâle Getirilmesine Dair Yönetmelik).”.
Erişilebilirlik: “Mekânların, hizmetlerin, bilişim araçlarının ve bilgi kaynaklarının herkes tarafından yardımsız ve güvenli biçimde kullanılması, bu sayede başta engelliler olmak üzere tüm kullanıcıların toplumsal yaşamın her alanına tam katılımının sağlanmasının en temel gerekliliklerindendir (2025/4 sayılı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi).”.
Makul uyumlaştırma/düzenleme: “Engellilerin tüm insan haklarını ve temel özgürlüklerini diğerleriyle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere somut durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve uyarlamaları ifade eder (BM Engelli Hakları Sözleşmesi).”.
Makul düzenleme/uyumlaştırma: “Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri içerir. “. (Engelliler Hakkında Kanun)
Makul düzenleme/uyumlaştırma; bireyin onur, özerklik ve tercihlerini dikkate alarak eşitliğin sağlanması anlamında bireysel adaleti elde etmeyi amaçlar. Bu nedenle, diğerlerinden farklı bir gereksinimi olan engeli birey, herhangi bir erişilebilirlik standardı kapsamına girmeyen makul bir düzenleme isteyebilir (BM Engelli Hakları Komitesi 2 Nolu Genel Yorum).”.
Evrensel tasarım ve kapsayıcı tasarım: “Ürünlerin, çevrenin, programların ve hizmetlerin özel bir tasarıma veya uyarlanmaya gerek duyulmaksızın, mümkün olduğunca herkes tarafından kullanılabileceği şekilde tasarlanmasıdır. Evrensel tasarım” ve “kapsayıcı tasarım”, gerek duyulduğu takdirde özel engelli grupları için yardımcı cihazların tasarımını da kapsamaktadır (BM Engelli Hakları Sözleşmesi).”.
Erişilebilirlik standartları: “Türk Standartları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı standartlardır (Engelliler Hakkında Kanun).”.
Erişilebilirlik standartları: “Türk Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı TS 9111, TS 12576, TS 12460, TS ISO 23599, TS 13536, TS ISO 23600 ve diğer erişilebilirlik standartları”. (Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği)”.
Umuma açık hizmet veren yapılar: “Kamu hizmeti için kullanılan resmî binalar, ibadet yerleri, özel eğitim ve özel sağlık tesisleri; sinema, tiyatro, opera, müze, kütüphane, konferans salonu gibi kültürel binalar ile gazino, düğün salonu gibi eğlence yapıları; otel, özel yurt, iş hanı, büro, pasaj, çarşı gibi ticari yapılar; spor tesisleri, genel otopark ve buna benzer umuma ait binaları ifade eder (Engelliler Hakkında Kanun).”.
Erişilebilirliğin Sağlanması Temel İlkedir
5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un genel esaslarından biri; “Engellilerin bağımsız yaşayabilmeleri ve topluma tam ve etkin katılımları için erişilebilirliğin sağlanması”dır. Kanun, bağımsız yaşam ve topluma katılım için erişilebilirliği bir ön şart olarak kabul eder. Erişilebilirlik öncül bir haktır. Eğitim, istihdam, sağlık, bağımsız yaşama, topluma katılım ve diğer insan haklarının odağında yer alan ve gerçekleştirilmesi zorunlu bir haktır.
Engelliler Hakkında Kanun’un “Ayrımcılık” başlıklı 4/A maddesine ek maddede; “Doğrudan ve dolaylı ayrımcılık dâhil olmak üzere engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır. Eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tedbirler alınır. Engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez.” ifadeleri yer alır.
Makul Düzenlemenin Reddi Ayrımcılıktır
Makul düzenlemenin reddinin engelliliğe dayalı ayrımcılık olduğu BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nde açıkça ifade edilmektedir. Engelliler Hakkında Kanun metninde, 2014 yılında yapılan değişiklikle, makul düzenleme ile ilgili tedbirlerin alınması gerektiği metne işlenmiş ancak Sözleşme’deki gibi açıkça makul düzenlemenin reddinin engelliliğe dayalı ayrımcılık olduğu yazılmamıştır. Bunun yanında Kanun, makul düzenlemenin reddine ilişkin bir yaptırım da içermemektedir.
Erişilebilirlik; fiziki erişimi ve bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimi kapsar
Engelliler Hakkında Kanun’un “Erişilebilirlik” başlıklı 7’nci maddesi şöyledir: “Yapılı çevrede engellilerin erişebilirliğinin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanır. Özel ve kamu toplu taşıma sistemleri ile sürücü koltuğu hariç 9 veya daha fazla koltuğu bulunan özel ve kamu toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun olması zorunludur. Bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler için erişilebilir olması sağlanır.”
Kanun’a göre; umuma açık tüm yapıların, bilgi ve iletişim teknolojilerinin, erişilebilirlik standartlarına uygun olması zorunludur.
Erişilebilirliğin Sağlanmasında Ek Süre Yok
2005 yılında kabul edilen Engelliler Hakkında Kanun’un, erişebilirlik ile ilgili maddelerinin yürürlüğü için önce 7 yıl verilmiş, ardından 1-3 yıl olarak kademeli uzatılmış, sonrasında da pandemi gerekçe gösterilerek toplu taşıma ile ilgili önlemler için önce 1 yıl, sonra 4 yıl uzatılmıştı. Anayasa Mahkemesi, son 4 yıllık uzatmayı sağlayan Kanun maddesini (madde içinde ‘8 yıl’ ifadesi geçer) iptal etmiştir. Anayasa Mahkemesinin açıklama notunu, bu yazının sonunda bulacaksınız.
Erişilebilirlik İnsan Haklarının Konusudur
BM Engelli Hakları Komitesinin 2 No’lu Genel Yorumunda şu ifadeler yer almaktadır: “İnsan yapısı çevre, toplumsal ve kültürel gelişme kadar geleneklerle de ilişkilidir; bu açıdan tamamen toplumun denetimi altındadır. Bu türden yapay engeller, sıklıkla, engelli bireylerin toplumun geneli tarafından kullanılması tasarlanan yerlere ve hizmetlere erişimini bilinçli bir biçimde engellenmesi iradesinden çok bilgi ve teknik bilgi birikimi eksikliğinin sonucudur. Bilgi ve iletişime erişim olmaksızın, engelli bireyler için düşünce ve ifade özgürlüğü ile birlikte çoğu diğer temel hak ve özgürlük, ciddi ölçüde zarar görmekte ve kısıtlanmaktadır. Erişilebilirlik yalnızca eşitlik ve ayrımcılık yapmama bağlamında değerlendirilmemeli, aynı zamanda topluma yatırım yapmanın bir yolu ve sürdürülebilir kalkınma gündeminin ayrılmaz bir parçası olarak görülmelidir.”
Diğer yandan Çocuk Hakları Komitesi, engelli çocukların haklarına dair 9 sayılı genel yorumunda (2006), toplu taşımaya ve kamu binaları, alışveriş alanları ve rekreasyon tesisleri de dahil diğer tesislere fiziksel açıdan erişilememesinin engelli çocukların marjinalleştirilmesinde ve dışlanmasında önemli bir etken olduğunu ve bu durumun sağlık ve eğitimi de içeren hizmetlere erişimlerini önemli ölçüde tehlikeye attığını vurgulamaktadır.
Erişilebilirlik sadece fiziki çevre ile ilgili değildir. Bilgiye, teknolojiye, basılı ve görsel medya içeriklerine erişimi de kapsar. Erişilebilirlik; 2003 yılında Cenevre’de yapılan Bilgi Toplumu Dünya Zirvesinin ilk evresinden bu yana ana akım bilgi iletişim teknolojileri (BİT) çevreleri tarafından tanınmaktadır.
BM Engelli Hakları Komitesine yazılacak gölge rapor sistematiğinin tam olarak anlaşılabilmesi için makul düzenleme ve erişilebilirlik arasındaki farkın net bir biçimde ortaya konulması gerekir. Komite, yayımladığı her genel yorumunda bu ayrıma dikkat çekmiştir. Çünkü her bir insan hakkına erişimin temelinde erişilebilirlik ve makul düzenlemenin sağlanmış olması esastır. Komitenin 2 nolu Genel Yorumu, her iki kavramın arasındaki farkı net bir biçimde ortaya koyar ve makul düzenlemelerin önemine dikkat çeker. Bu yüzden aşağıdaki bilgilerin derlenmesinde, 2 nolu Genel Yorumdan yararlanılmıştır.
Erişilebilirlik proaktif ve sistemik bir yükümlülüktür. Makul düzenleme ve erişilebilirlik yükümlülüklerinin her ikisi de erişilebilirliği garanti etmeyi amaçlasa da çok amaçlı tasarımlar veya yardımcı teknolojiler yoluyla erişilebilirlik sağlama yükümlülüğü, öncül bir yükümlülüktür. Öncül bir yükümlülük olarak erişilebilirlik; engelli bir kimsenin ihtiyacına bakılmaksızın; örneğin, bir binaya, bir hizmete ya da bir ürüne diğerleriyle eşit koşullar altında erişebilmeleri için sistemlere ve süreçlere entegre edilmelidir.
Yasal olarak erişilebilirliğin standartlara uygun olarak yerine getirilmesi zorunludur. Bir erişilebilirlik önleminin alınması, zaman ve bütçe planlaması dâhilinde yapılabilir. Herhangi bir maliyet yüksekliği, erişilebilirlik önleminin alınmaması için geçerli bir mazeret sayılmaz. Kademeli de olsa erişilebilirlik, tamamlanmalıdır.
Erişilebilirlik genelin ihtiyaçlarına yönelik standart önlemleri içerirken, makul düzenleme; bireysel önlemleri kapsar. Erişilebilirlik önlemini almayan kurum ve kuruluşlar için Engelliler Hakkında Kanunda ceza öngörülmüş ancak makul düzenleme talebinin karşılanmadığı durumlarda herhangi bir ceza öngörülmemiştir. Bu durum Kanunun önemli bir eksikliğidir. Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları, erişilebilirlik ile ilgili şikayetleri değerlendirirken makul düzenleme ile ilgili şikayetler, Komisyonun görev alanında değildir. Buradan anlaşılması gereken; Sözleşmenin, makul düzenlemenin reddini bir ayrımcılık olarak görmesinin ülkemizde karşılık bulmadığıdır.
Makul düzenleme ileriye dönük bir yükümlülüktür. Makul düzenleme; bireyin onur, özerklik ve tercihlerini dikkate alarak eşitliğin sağlanması anlamında bireysel adaleti elde etmeyi amaçlar. Bu nedenle, diğerlerinden farklı bir gereksinimi olan engeli birey, herhangi bir erişilebilirlik standardı kapsamına girmeyen makul bir düzenleme isteyebilir.
Makul düzenleme söz konusu olduğunda kademeli yani zamana yayılma söz konusu olamaz. Bu düzenlemeler, bireyin ihtiyaç duyduğu anda başlayan, gecikmeksizin planlanması ve uygulanması gereken önlemlerdir. Burada önemli olan makul düzenlemenin maliyetidir. Makul düzenleme tanımında da yer aldığı gibi yapılacak düzenlemenin, ölçüsüz olmaması ve aşırı yük getirmemesi gerekir. Ancak maliyet yüksekliği bahane edilerek makul düzenlemeden kaçınmanın, sonuç olarak ayrımcılık olarak değerlendirileceği ve Sözleşmeye göre makul düzenleme yapılmamasının ayrımcılık olacağı bilinmelidir.
Makul düzenleme, engelli bir kimsenin erişilebilir olmayan durumlara veya ortamlara erişim istediği veya kendi haklarından istifade etmek istediği andan itibaren gerçekleştirilmelidir. Makul bir düzenleme, zorunlu olmamakla birlikte, engelli bireyin talep etmesi halinde zorunlu hale gelir. Makul bir düzenleme yapma yükümlülüğü, düzenleme talebinin alındığı andan itibaren geçerli olan bireyselleştirilmiş bir tepkisel yükümlülüktür ve yükümlülük sahibinin engelli bireyle diyaloğa girmesini gerektirmektedir.
Makul düzenleme; sadece engelli bir bireyin bir düzenleme talebinde bulunduğunda değil; kişinin engeli nedeniyle ihtiyaç duyduğu anlaşıldığında ya da düzenleme yapmakla yükümlü olanların engelli bireyin haklarını kullanmasının önündeki engelleri kaldırması gerektiğini anladığında, karşılanması gerekir. Kimi zaman yapılan makul düzenlemeden sadece başvuru sahibi veya sahipleri faydalanırken kimi zaman da yapılan makul düzenleme kolektif hale gelir veya kamu yararına olur.
Erişilebilirlik önlemi alınsın ya da alınmasın, engelli bireylerin bireysel ihtiyaçlarına yönelik makul düzenlemelerin yapılması zorunludur. Örneğin, bir hastane girişine erişilebilirlik kapsamında Braille Alfabesi ile hazırlanan harita yerleştirilmiş olsun. Ancak Braille Alfabesini bilmeyen kör bir birey için bu önlem, bir şey ifade etmeyecektir. Bu durumda bu birey için ayrıca bir düzenleme gerekecektir. Ya da bir sınıf içinde herkes için gerekli olmayan FM Sistemi, sınıfta bir işitme engelli çocuk varsa zorunlu hale gelecektir. Bedensel engelli bir öğrencinin okul servisine, refakatçisini kabul etmemek ya da engelli bireyi servisle taşımayı reddetmek; makul düzenlemenin reddi ile ayrımcılığa girer.
TİHEK, 2024 yılına ait ulaşılabilirlik hakkındaki raporunda; “Erişilebilirlik birçok açıdan makul düzenlemeden farklıdır. Makul düzenleme bireylerle ilgili iken erişilebilirlik gruplarla ilgilidir. Bir devlet erişilebilirliğe ilişkin genele yönelik yükümlülüğünü yerine getirmiş olsa bile makul düzenleme yapma yükümlülükleri doğabilir. Ayrıca aşırı ve/ya orantısız yük getirme durumunun varlığı halinde makul düzenleme yapma yükümlülüğünden kaçınmak mümkün olmakla beraber erişilebilirlik yükümlülüğünün yerine getirilmesinden kaçınılamaz. Bu kapsamda devletler erişilebilirliği sağlamış olmakla birlikte aşırı ve/ya orantısız yük getirmedikçe bireyin durumuna göre devletlerin ayrıca makul düzenleme yapma yükümlülükleri bulunmaktadır.” ifadelerine yer vermiştir. Bakınız: https://www.tihek.gov.tr/kategori/pages/tematik-raporlar
Engelli Çalışanın Erişilebilir Servis Talebi
Engelliler Hakkında Kanun’un ek maddelerinden biri; “7/7/2018 tarihine kadar, servis taşımacılığı yapan gerçek ve tüzel kişiler, engelli personel veya öğrenciye talep hâlinde erişilebilir taşıma hizmetini sağlamakla yükümlüdür.” şeklindedir. Buna göre, engelli öğrenciler ve engelli çalışanlar için erişilebilir servis hizmeti verilmesi zorunludur. Ancak bazı bakanlıklar sadece merkez teşkilata servis hizmeti sağladığından, taşra teşkilatına servis hizmeti vermemektedir. Örneğin bir hastanede çalışan engelli personel, Bakanlığın taşra teşkilatına servis hizmeti vermemesi nedeniyle, bu haktan mahrum bırakılmaktadır.
Erişilebilir servis talebi ile idareye başvuru yapan tekerlekli sandalye kullanan bir personele; yukarıdaki Kanun maddesindeki “servis taşımacılığı yapan gerçek ve tüzel kişiler…” cümlesine dayanılarak “taşra teşkilatına servis taşımacılığı yapılmadığı” dolayısıyla talebinin karşılanamayacağı yanıtı verilmiştir.
Benzer durumları yaşayan engelli çalışanların, Kamu Denetçiliği Kurumuna ya da Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna başvuru yapmaları önerilir. Bu iki kuruma başvuru şartlarını, resmi internet sitelerinden öğrenebilirsiniz.
Bedensel Engelli Öğrenciler İçin Erişilebilir Servis Hizmeti
Eğitim ve öğretim yılı başlamadan önce okullara servis hizmeti verecek firmaların seçimi için il/ilçe milli eğitim müdürlüklerince ihale açılmaktadır. Bu ihalelerde, bedensel engelli öğrenciler için liftli araç bulunması zorunludur. Eğer servis hizmeti sağlanmamışsa, öğrenci velisinin, okul idaresine, ilçe milli eğitim ve il milli eğitim müdürlüğüne eş zamanlı dilekçe yazması yerinde olacaktır. Olumsuz yanıt alınması halinde Kamu Denetçiliği Kurumuna (KDK) başvuru yapmalarını öneriyorum. Öğrencinin, kendisi de KDK Çocuk sayfasından https://kdkcocuk.gov.tr/index.html başvuru yapabileceğini unutmayınız.
Okul Servis Araçları Yönetmeliği’ne göre; “Okul servis aracı olarak kullanılacak taşıtlarda, öğrenci ve çocukların kolayca yetişebileceği camlar ve pencereler sabit olacak, iç düzenlemesinde demir aksam açıkta olmayacak, varsa yaralanmaya sebebiyet vermeyecek yumuşak bir madde ile kaplanacak ve engelli öğrenci ve çocukları taşıyacak olan okul servis araçları ayrıca 1/7/2005 tarihli ve 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve bu Kanuna dayalı olarak çıkarılan ikincil mevzuata uygun olacaktır.”.
Yönetmeliğe göre; okul yönetimi ve il milli eğitim müdürlükleri; taşıma faaliyetlerinin her aşamasında engelli öğrenci ve çocukların taşınmasına yönelik her türlü tedbiri almakla yükümlüdür.
Yönetmelik metnini okumak için tıklayınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24022&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Oturulan konutta/apartmanda mevzuat gereği engellilere uygun düzenlemeler yaptırılabilir. 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanun’unun 42’nci maddesine göre; “Engellilerin yaşamı için zorunluluk göstermesi hâlinde, proje tadili kat maliklerinin en geç üç ay içerisinde yapacağı toplantıda görüşülerek sayı ve arsa payı çoğunluğu ile karara bağlanır. Toplantının bu süre içerisinde yapılamaması veya tadilat talebinin çoğunlukla kabul edilmemesi durumunda; ilgili kat malikinin talebi üzerine bina güvenliğinin tehlikeye sokulmadığını bildirir komisyon raporuna istinaden ilgili mercilerden alınacak tasdikli proje değişikliği veya krokiye göre inşaat, onarım ve tesis yapılır. İlgili merciler, tasdikli proje değişikliği veya kroki taleplerini en geç altı ay içinde sonuçlandırır.”
Engelliler, oturdukları konutta bir düzenleme talep ettiklerinde, yukarıdaki mevzuata göre; konut yönetimine başvurusunu yapar.
Oturulan konutta asansör yapılması ile ilgili olarak” Planlı Alanlar İmar ‘nin” “Bahçe mesafeleri (madde 23)” başlığında şu husus yer almaktadır: “Mevzuat değişikliği veya yapıdaki kat veya alan artışları nedeniyle asansör yapılması zorunlu hale gelen mevcut yapılara ilişkin ilave veya tadilat ruhsatı taleplerinde; bina içinde yapılacak tadilatlarla asansör tesis edilememesi halinde, engellilerin de erişiminin sağlanabilmesi için ön, yan ve arka bahçe mesafeleri içinde parsel sınırına en az 1.50 metre mesafe bırakılmak kaydıyla asgari ölçülerde panoramik asansör veya ulaşılacak katın yüksekliğinin uygun olması halinde 634 sayılı Kanun uyarınca muvafakat alınarak mekanik kaldırma iletme platformu yapılabilir. Ayrıca Kat Mülkiyet Kanunu’nun 42’nci maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen koşulların sağlanması durumu da idarelerce bu kapsamda değerlendirilir.”
Oturulan konutta düzenleme yapılması hakkında ayrıntılı bilgi için bu yazıda yer alan “Yapılarda Özürlülerin Kullanımına Yönelik Proje Tadili Komisyonları Teşkili, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” açıklamasına bakınız.
Erişilebilirlik ve makul düzenleme ile ilgili şikâyetlerin bildirimi
Sonuç olarak erişilebilirlik ve makul düzenleme; bir insan hakkıdır. Tüm insan haklarından ve temel özgürlüklerden eşit yararlanılmasını sağlamak için gerekli bir insan hakkıdır. Erişebilirlik ile ilgili tüm yasal uzatma süreleri bitmiştir. Bundan sonra, tüm önlemlerin alınmış olması beklenir. Erişilebilirlik ile ilgili sorumluluğun yerine getirilmediğini tespit eden ve/veya makul düzenleme talepleri karşılanmayan engelli bireylerin, talepte bulundukları kurum ya da kuruluşlara ya da belediyelere; idari başvuru yapmalarını, olumsuz yanıt aldıklarında da Kamu Denetçiliği Kurumuna ya da erişilebilirliğin sağlanmaması ve/veya makul düzenlemenin reddi ile ayrımcılık iddiası ile Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna başvurmalarını öneririz.
Şikayet ve talepler; Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) ya da Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğüne ait mail adresine (bilgiedinme.eyhgm@aile.gov.tr), valilikler bünyesinde illerde kurulan erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonlarına; yer, tarih, saat ve şikayet konusu yazılarak bildirilebilir.
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) kararlarına ilişkin bilgi için bakınız: https://www.tihek.gov.tr/kategori/pages/tematik-raporlar
Erişilebilirlik ile İlgili Mevzuat
İmar Kanunu (3194 sayılı)
Ülkemizde erişilebilirlik ile ilgili yasalar incelendiğinde, ilk düzenlemenin 30.5.1997 tarihli 572 sayılı KHK ile sağlandığını görürüz. 572 sayılı KHK’nın 1’inci maddesi ile İmar Kanunu’na aşağıdaki madde eklenmiştir:
İmar Kanunu Ek madde 1: “Fiziksel çevrenin engelliler için ulaşılabilir ve yaşanılabilir kılınması için, imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve yapılarda, Türk Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur.”.
Bu maddenin Kanun’a eklenmesinde, BM tarafından 1993 yılında yayınlanan Sakatlar İçin Fırsat Eşitliği Hakkında Standart Kuralların etkisinin olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
İmar Kanunu “Planların hazırlanması ve yürürlüğe konulması: Madde 8 (f)”: “Kentsel asgari standartlar, Bakanlıkça belirlenen esaslar doğrultusunda çevre düzeni planı ile belirlenebilir. Uygulamaya ilişkin kararlar, yörenin koşulları, parselin bulunduğu bölgenin genel özellikleri, yapının niteliği ve ihtiyacı, erişilebilirlik, sürdürülebilirlik, çevreye etkisi dikkate alınarak ve ölçüleri verilerek Bakanlıkça belirlenen esaslara göre uygulama imar planında belirlenir.”. Kanun tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3194&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Kat Mülkiyet Kanunu (634 sayılı)
Kanun’un 42’nci maddesinde; “Engellilerin yaşamı için zorunluluk göstermesi hâlinde, proje tadili kat maliklerinin en geç üç ay içerisinde yapacağı toplantıda görüşülerek sayı ve arsa payı çoğunluğu ile karara bağlanır. Toplantının bu süre içerisinde yapılamaması veya tadilat talebinin çoğunlukla kabul edilmemesi durumunda; ilgili kat malikinin talebi üzerine bina güvenliğinin tehlikeye sokulmadığını bildirir komisyon raporuna istinaden ilgili mercilerden alınacak tasdikli proje değişikliği veya krokiye göre inşaat, onarım ve tesis yapılır. İlgili merciler, tasdikli proje değişikliği veya kroki taleplerini en geç altı ay içinde sonuçlandırır. Bu işlerin giderleri, yeniliklerden faydalananlar tarafından, faydalanma oranına göre, ödenir” ifadeleri bulunmaktadır.
Bu madde, oturulan konutta erişilebilirlik önlemlerinin alınması ile ilgilidir. Kanun tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.634.pdf
İl Özel İdaresi Kanunu (5302 sayılı)
İl özel idaresi hizmetleri, hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanır (madde 6). Engellilere yönelik hizmetlerin yapılmasında dayanışma ve katılımı sağlamak, hizmetlerde etkinlik, tasarruf ve verimliliği artırmak amacıyla gönüllü kişilerin katılımına yönelik programlar uygular (madde 65). Kanun tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5302&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Büyükşehir Belediyesi Kanunu (5216 Sayılı)
Büyükşehir belediyelerinde engellilerle ilgili bilgilendirme, bilinçlendirme, yönlendirme, danışmanlık, sosyal ve mesleki rehabilitasyon hizmetleri vermek üzere engelli hizmet birimleri oluşturulur. Bu birimler, faaliyetlerini engellilere hizmet amacıyla kurulmuş vakıf, dernek ve bunların üst kuruluşlarıyla işbirliği hâlinde sürdürürler. Sağlık tesislerini, umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmak ve denetlemek, otopark, spor, dinlenme ve eğlence yerleri ile parkları yapmak; yaşlılar, engelliler, kadınlar, gençler ve çocuklara yönelik sosyal ve kültürel hizmetler sunmak, bütçede yoksul ve muhtaçlar için ayrılan ödeneği kullanmak, engellilerle ilgili faaliyetlere destek olmak üzere engelli merkezleri oluşturmak; büyükşehir ve ilçe belediye başkanlarının görevleri arasındadır. Kanun tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5216&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (6701 sayılı)
Kanun metninde “Makul düzenlemenin”; engellilerin hak ve özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, mali imkânlar nispetinde, ölçülü, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri içerdiği açıklanmış ve “makul düzenlemenin reddinin ayrımcılık olduğu” hüküm altına alınmıştır.
Kanun’un “Ayrımcılık yasağının kapsamı” başlıklı 5’inci maddesi şu şekildedir: “(1); Eğitim ve öğretim, yargı, kolluk, sağlık, ulaşım, iletişim, sosyal güvenlik, sosyal hizmetler, sosyal yardım, spor, konaklama, kültür, turizm ve benzeri hizmetleri sunan kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri, yürüttükleri faaliyetler bakımından bu hizmetlerden yararlanmakta olan veya yararlanmak üzere başvurmuş olan ya da bu hizmetler hakkında bilgi almak isteyen kişi aleyhine ayrımcılık yapamaz. Bu hüküm kamuya açık hizmetlerin sunulduğu alanlar ve binalara erişimi de kapsar.
(2) Birinci fıkrada belirtilen hizmetlerin planlanması, sunulması ve denetlenmesinden sorumlu olan kişi ve kurumlar, farklı engelli grupların ihtiyaçlarını dikkate almakla ve makul düzenlemelerin yapılmasını sağlamakla yükümlüdür.”
Erişilebilirlik ve makul düzenlemelerin yapılmamasını ayrımcılık olarak kabul eden Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun (TİHEK), bu konulardaki şikayet başvurularında “ayrımcılık yasağının ihlal edildiği” gerekçesi ile şikayet edilen kuruma yaptırım uyguladığı başvurular bulunmaktadır. TİHEK Kanunu, ilgili diğer mevzuat ve kararlar hakkında bilgi için bakınız: https://www.tihek.gov.tr/
TİHEK, 2024 yılına ait ulaşılabilirlik hakkındaki raporunda; “AYM tarafından erişilebilirliğe yönelik ek sürenin 8 yıla uzatılmasına ilişkin kanuni düzenlemenin iptal edilmesi de dikkate alınarak ulaşım araçlarının ve durak, istasyon gibi yerlerin ve bu yerlerde sunulan bilgilerin erişilebilirliğinin, engelli bireylere yönelik ayrımcı muamelelerin, engelli bireylerin seyahat haklarına yönelik diğer ihlal durumlarının belirli aralıklarla hızlı ve sıkı bir şekilde denetime tabi tutulması, ulaşım hizmetlerinin erişilebilirliğinin ihlalinden sorumluluğu bulunanlara caydırıcı yaptırımların uygulanması” tavsiyesine yer vermiştir. Aşağıda örnek kararların okunabileceği raporların linki verilmiştir.
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Engellilik Temelinde Ayrımcılık Yasağı Bağlamında Makul Düzenleme Yükümlülüğü Raporu (2025) ve Engelli Bireylerin Ulaşım Hizmetlerine Erişimde Karşılaştıkları Sorunlar (Ulaşım Hizmetlerinin Erişebilirliği) hakkında bilgiye erişim için bakınız: https://www.tihek.gov.tr/kategori/pages/tematik-raporlar
Yapılarda Özürlülerin Kullanımına Yönelik Proje Tadili Komisyonları Teşkili, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (22.05.2006)
Bu Yönetmelik, Kat Mülkiyeti Kanununun 42’nci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Oturulan konutta düzenleme yapılması, bu Yönetmelik ile ilgilidir. Bu Yönetmeliğin amacı, özürlülerin ulaşımı ve kullanımına uygun olmayan yapıların uygun şekle getirilmesine yönelik proje değişiklik taleplerinin değerlendirilmesi için oluşturulacak komisyonun teşkili, çalışma usul ve esasları ile özürlünün kullanımından sonraki sürece ilişkin hususları belirlemektir.
Oturduğu konutta herhangi bir düzenleme isteyen engelli kişinin, bu Yönetmelik hükümlerine uygun olarak, talep ettiği düzenlemeyi, oturduğu binadaki kat sahiplerinin onayına sunmak üzere apartman/site yönetimine vermesi gerekir. Burada yer alan bilgiler yetersiz ise, engelli bireyin yaşadığı yerdeki belediyeden7il özel idaresinden bilgi almasını öneririz.
Bu Yönetmelik, kat mülkiyetine konu olan gayrimenkulün bütününü, özürlünün kullandığı ortak yerler ile bağımsız bölümleri kapsar. Yönetmelik metninde geçen “Proje tadilatı”; yapının güvenliğini tehlikeye sokmayacak şekilde, özürlünün ihtiyaç duyduğu fiziksel ve mimari değişiklikleri ifade eder.
Tadilat projesine başvuru: Binada oturan engelli kişiye uygun fiziki ve mimari değişikliği içeren proje değişikliği için başvuru yeri, belediye ve mücavir alan sınırları içinde yapının bulunduğu yerin belediyesi, dışında ise il özel idaresi müdürlüğüdür.
Başvuru, kat maliki veya vekili tarafından yapılır. Vekaletname ile kat maliki adına işlem yapılabilir. Dolayısıyla, engelli kişi kiracı ise kendi adına doğrudan başvuru yapamaz, ev sahibinden alacağı vekaletname ile başvuru yapabilir.
Başvuru dilekçesine proje değişikliği istenen yere ilişkin onaylı mimari proje, özürlünün talebinin reddedildiğine ilişkin kararın bir örneği (örneğin site yönetiminde ya da apartman yönetimince verilen red kararı) ve usule uygun alınmış geçerli engelli sağlık kurulu raporu/ÇÖZGER raporu eklenir.
Proje değişikliğinin değerlendirilmesi için Komisyon kurulur: Yapının bulunduğu belediye/il özel idaresi tarafından kurulacak Komisyona; Valilikçe belirlenecek, özürlüler alanında faaliyet gösteren dernek, federasyon veya konfederasyondan; münhasıran tadilat talebinde bulunanın özür grubuna mensup bir temsilci de katılır. Komisyon, proje değişikliği için başvuru yapılan kurumun talebi üzerine başvuru yapılan kurumda, kurum temsilcisinin başkanlığında, başvuru tarihinden itibaren onbeş gün içinde toplanır.
Komisyonun görevleri: Komisyon;
a) Proje tadilat talebinin Kanunda belirtilen usule uygunluğuna karar vermek,
b) Proje tadilat talebinin İmar Kanunu hükümlerine, imar yönetmeliklerine ve uygulama imar planlarına uygunluğuna karar vermek,
c) Zamanında görüşülemeyen veya kat maliklerinin çoğunluğunca kararlaştırılamayan değişiklik taleplerinin yerinde ve proje üzerinde incelemesi ve değerlendirmesini yapmak,
ç) Tadilat talebinin özürlünün kullanımına uygun olup olmadığı ve özürlünün kullanımı için gerekli olup olmadığına karar vermek,
d) Talep edilen tadilatın bina güvenliğini tehlikeye sokup sokmadığına karar vermek,
e) Gerektiğinde değişik kariyer meslek bilgilerinden yararlanmak üzere konu ile ilgili kişilerin bilgilerine başvurmak,
f) Kararın gerekçesini açıklayan raporu düzenlemek.
Komisyonun çalışma şekli: Komisyon, kendine havale edilen dosyayı inceleyerek işe başlar. Gerektiğinde mahallinde inceleme yapar, değişik kişi ve kurumlardan konu hakkında yazılı ve sözlü bilgi ister. Rapor, komisyon kararını takiben yedi iş günü içinde tamamlanır.
Komisyon kararı: Proje değişikliğine ilişkin kararlar oy çokluğu ile alınır. Oy sayısındaki eşitlik halinde komisyon başkanının oyu yönündeki karara uyulur. Komisyon üyeleri aldıkları kararların mevzuata uygunluğundan sorumludur. Tadilat projeleri; İmar Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle, özürlülerle ilgili Türk Standartlarına uygun olarak yapılır. Tadilat giderleri; proje tadilatına ilişkin inşaat ve imalat giderleri başvuru sahibine aittir.
Eski hale getirme: Özürlünün kullandığı bağımsız bölümün bir daha kullanmamak üzere tahliye edilmesi durumunda, yapılan tadilatlar hakkında bina yönetiminin oy çokluğunun alacağı karara göre işlem yapılır.
Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=10189&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, 19.12.2007 tarihli
Yönetmeliğin; “Kaçış güvenliği esasları” başlıklı 30’uncu maddesinde; her yapının içinde, yapının kullanıma girmesiyle her kesimden serbest ve engelsiz erişilebilen şekilde kaçış yollarının düzenlenmesi ve bakım altında tutulması gerektiğine, herhangi bir yapının içinden serbest kaçışları engelleyecek şekilde çıkışlara veya kapılara kilit, sürgü ve benzeri bileşenler takılamayacağına, zihinsel engelli, tutuklu veya ıslah edilenlerin barındığı, yetkili personeli sürekli görev başında olan ve yangın veya diğer acil durumlarda kullanıcıları nakledecek yeterli imkânları bulunan yerlerde kilit kullanılmasına izin verileceğine, her çıkışın açıkça görünecek şekilde yapılması, ayrıca, çıkışa götüren yolun, sağlıklı her kullanıcının herhangi bir noktadan kaçacağı doğrultuyu kolayca anlayabileceği biçimde görünür olması gerektiğine,
“Yangın güvenlik holü” başlıklı 34’üncü maddesinde; yangın güvenlik hollerinin; kaçış merdivenlerine dumanın geçişinin engellenmesi, söndürme ve kurtarma elemanlarınca kullanılması ve gerektiğinde engellilerin ve yaralıların bekletilmesi için yapıldığına, hollerin, kullanıcıların kaçış yolu içindeki hareketini engellemeyecek şekilde tasarlanması şart olduğuna,
“Sağlık yapıları” başlıklı 49’uncu maddesinde; sağlık yapıları kapsamında olan, hastanelerde, yaşlılar için dinlenme ve bakım evleri ve bedensel ve zihinsel engelliler için olan bakım evlerinde uyulacak şartlara,
“Acil durum asansörü” başlıklı 63’üncü maddesinde; bir yapı içinde yangına müdahale ekiplerinin ve bunların kullandıkları ekipmanın üst ve alt katlara makul bir emniyet tedbiri dâhilinde hızlı bir şekilde taşınmasını sağlamak, gerekli kurtarma işlemlerini yapmak ve aynı zamanda engelli insanları tahliye edilebilmek üzere acil durum asansörü tesis edileceğine,
“Sesli ve ışıklı uyarı cihazları” başlıklı 81’inci maddesinde; bir binanın kullanılan bütün bölümlerinde yaşayanları yangından veya benzeri acil hâllerden haberdar etme işlemlerinin, sesli ve ışıklı uyarı cihazları ile gerçekleştirileceğine, yangın uyarı butonunun mecburi olduğu yerlerde uyarı sisteminin de mecburi olacağına ve işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlarda ışıklı uyarı cihazı kullanılmasının mecburi olmadığına, sağlık hizmeti amaçlı binalar için öngörüldüğü takdirde sadece ışıklı uyarı cihazları kullanılmasına izin verileceğine, tahliye uyarı sistemlerinin devreye girmesinde; kendi başlarına dışarı çıkamayacak kişiler bulunan binalarda, sadece bu kişilerin bakımları ve binadan tahliyeleri ile görevli personele yangın uyarısı verilmesine izin verileceğine, sesli yangın uyarı cihazlarının seslerinin, başka amaçlarla kullanılan sesli uyarıcılardan ayırt edilebilecek özellikte olması gerektiğine
yer verilmiştir.
Açıklama: Yukarıda yer alan “işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlar” ifadesinin ne anlama geldiği, yasa yapıcılar tarafından açıklanmalıdır. Herhangi bir alanda, engelli bir bireyin olmama ihtimali öngörülemez. Kabul edilse dahi bu durum, insani kabullere aykırıdır. BM Engelli Hakları Komitesi Engelliler Konfederasyonu STK Gölge Raporda da yer verdiğimiz bu konu, Komite üyesi Martin tarafından Türkiye’ye soru olarak sorulmuştur. Ancak toplantı esnasında yanıt verilmemiştir. Bu bend düzenlenirken; ışıklı uyarıyı görmeyecek olan görme engelliler dikkate alınmamıştır.
Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=200712937&MevzuatTur=21&MevzuatTertip=5
Sığınak Yönetmeliği (25.08.1988 tarihli)
Yönetmelik metnine 7/11/2025 tarihinde; kullanım amacına göre sığınak çeşitleri, bu sığınakların hangi durumlarda/yapılarda zorunlu olduğu, hangilerinde zorunlu olmadığı ve sığınakların standartlarına dair hükümlere yer verilmiştir. Serpinti sığınaklarında, bu Yönetmelikte yer alan ölçülerden daha az olmamak koşuluyla yaşlılar ve hamileler gibi hareket kısıtlılığı olanların da kullanımına olanak sağlayacak şekilde engellilere ilişkin standartlar da dâhil olmak üzere Türk Standardları Enstitüsünce hazırlanan tüm standartlara ve diğer mevzuata uyulacağı yer almıştır.
Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4883&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (03.07.2017 tarihli)
İmar planı bulunan alanları kapsayan bu Yönetmelik; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının sorumluluğundadır.
Yönetmeliğe göre; ilgili idare, erişilebilirlik mevzuat ve standartlarında getirilen hükümlere uymakla ve bunları uygulamakla yükümlüdür. Sahanlık, kat sahanlığı, ara sahanlık, merdiven, asansör, kapı ve koridor ölçüleri, rampa eğimleri, genişlikleri ile korkuluk ve küpeşteleri gibi bina içi erişimle ilgili mekânların ölçüleri bu Yönetmelikte belirtilen ölçülerden az olmamak üzere, erişilebilirlik standartlarına uygun olarak düzenlenir. Yapılı çevrede erişilebilirlik standartlarına uygun yönlendirme, bilgilendirme ve işaretlemelerin yapılması zorunludur. Ayrıca ilgili idare, yörenin koşullarını göz önünde bulundurarak engellilerle ve yaşlılarla ilgili gerekli önlemleri almaya yetkilidir (Genel İlke 22)
Yönetmelik metninde Genel İlke 27’ye göre; Tek bağımsız bölümlü konutlar hariç kat adedi 3 olan binalarda asansör yeri bırakılması, 4 ve daha fazla olan binalarda ise asansör tesisi zorunludur.
Bahçe tesviyelerinde engelliler için erişilebilirlik standartlarına uygun
düzenlemelerin yapılması zorunludur.
Park alanlarındaki genel tuvaletlerden en az bir kadın ve bir erkek tuvaletinin ve bu alanlardaki yürüyüş yolları ile peyzaj ögelerinin TSE erişilebilirlik standardlarına uygun olacak şekilde tasarlanması ve inşa edilmesi, 2500 m² ve üzeri her bir park alanının en az % 4’ünün engelli çocukların da kullanımına imkân sağlayacak şekilde tüm çocukların birlikte kullanabileceği engelsiz/erişilebilir çocuk oyun alanı olarak tasarlanması ve bu kısımlardaki zemin kaplamaları, çocuk oyun ekipmanları ve peyzaj ögelerinin erişilebilirlik mevzuatına ve standardlarına uygun olması zorunludur.
Mevzuat değişikliği veya yapıdaki kat veya alan artışları nedeniyle asansör yapılması zorunlu hale gelen mevcut yapılara ilişkin ilave veya tadilat ruhsatı taleplerinde; bina içinde yapılacak tadilatlarla asansör tesis edilememesi halinde, engellilerin de erişiminin sağlanabilmesi için ön, yan ve arka bahçe mesafeleri içinde parsel sınırına en az 1.50 metre mesafe bırakılmak kaydıyla asgari ölçülerde panoramik asansör veya ulaşılacak katın yüksekliğinin uygun olması halinde 634 sayılı Kanun uyarınca muvafakat alınarak mekanik kaldırma iletme platformu yapılabilir (madde 23).
Her türlü altyapının yapımı ve kullanımı ile bakım ve onarımı sırasında yaya sirkülasyonunun engellenmemesi, engellilerin ve yaşlıların erişiminin, can ve mal güvenliğinin sağlaması zorunludur.
Koridor ölçüleri engellilerin de kullanımını sağlayacak standartlara ve erişilebilirlik mevzuatına uygun olmak zorundadır.
Bina girişleri ve rampaları (madde 30): Döşeme kaplamalarında kaymayı önleyen, tekerlekli sandalye ve koltuk değneği hareketlerini güçleştirmeyen, standardına uygun malzeme kullanılması zorunludur. Binalarda ve girişlerinde engellilerin erişimine yönelik TS 9111 Standardına uyulması zorunludur. Rampaların kenar korumaları, genişlikleri, sahanlıkları, korkuluk ile küpeşte ve kaplama malzemeleri engellilerin de dolaşımına olanak sağlayacak şekilde TS 9111 standardına uygun yapılmak zorundadır. Bina girişlerinde engellilere yönelik ön bahçede parsel sınırına kadar giriş rampası veya merdivene bitişik dar kenarı en az 0.90 metre ve alanı en az 1.20 m² engelli asansörü yeri ya da mekanik kaldırma iletme platformu yapılır. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle engellilerin kullanımı için farklı uygulama yapılabilir. Bina girişinde ve bina içinde bulunan rampaların eğimleri Yönetmelik metninde yer alan ölçülere uygun olmak zorundadır.
Rampalarda ve ara sahanlıklarda kesintisiz olarak …..elle tutulduğunda kolay kavranabilecek şekilde ….. küpeşte bulunmak zorundadır.
Kapı ve pencereler (madde 39): Kapı yükseklikleri 2.10 metreden az olamaz. Kapı net (temiz) genişlikleri bina giriş kapılarında 1.50 metreden, kapıların çift kanatlı olması halinde bir kanat 1.00 metreden az olamaz. Kapı net (temiz) genişlikleri bağımsız bölüm giriş kapılarında 1.00 metreden, diğer mahallerin kapılarında 0.90 metreden az olamaz.
Döner kapılar, belirtilen ölçülerde yapılacak normal kapıların yanında ilave olarak bulunabilir. Yaşlılar için bina giriş kapıları cepheden ayırt edici malzeme, renk veya desen farklılıkları ile belirgin hale getirilir.
Kapılarda eşik yapılamaz. Eşik yapılması zorunlu hallerde engellilerin hareketini, yangın çıkışlarını ve benzeri eylemleri engellemeyecek önlemler alınır.
Tuvaletler (madde 48): Yarısı kadınlar, yarısı erkekler için olmak üzere; iş hanı, büro, alışveriş merkezi, çarşı, pasaj ve mağaza gibi binalar ile otel ve benzerleri binalarda her 25 kişi için, en az birer adet, resmî binalar ile sinema, tiyatro gibi umumî binalarda ise her 50 kişi için en az birer adet tuvalet yapılması zorunludur. Bu yapılarda engellilerin erişiminin sağlanmasına yönelik tedbirler alınarak en az 1 kadın, 1 erkek olmak üzere engellilerin kullanımına ve erişilebilirlik standardına uygun tuvalet ayrılır.
Umumî binalarda çalışan, müşteri ve ziyaretçi gibi tüm kullanıcıların ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kapasite hesabına göre belirlenen büyüklük ve sayıda erişilebilirlik standardına uygun engelli tuvaleti yapılır.
Yönetmeliğe göre tüm sosyal alanların erişilebilir olması zorunludur. Mimari estetik komisyonlar tarafından getirilecek kurallar, engelliler ile ilgili erişilebilirlik standartlarına aykırı olamaz. Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=23722&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği (02.11.1985 tarihli)
Yönetmeliğe göre, her koşulda özürlülerle ilgili TSE standartlarına uyulması zorunludur. Afet bölgelerinde yapılacak yapılarda, merdivenler, kapalı çarşılar ve pasajlar, umumi binalarla otel, iş hanı ve benzerlerinde TSE Standartlarına uyulması zorunludur. Tüm umumi binalarda engelliler için en az 1 kadın, 1 erkek olmak üzere standardına uygun hela, pisuvar ve lavabo yapılması zorunludur.
Yönetmelik tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4882&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği (14.06.2014 tarihli)
Bu Yönetmeliğin amacı; fiziki, doğal, tarihi ve kültürel değerleri korumak ve geliştirmek, koruma ve kullanma dengesini sağlamak, ülke, bölge ve şehir düzeyinde sürdürülebilir kalkınmayı desteklemek, yaşam kalitesi yüksek, sağlıklı, afet ve iklim değişikliği kaynaklı tehlike ve risklere karşı dirençli ve güvenli çevreler oluşturmak üzere hazırlanan, arazi kullanım ve yapılaşma kararları getiren mekânsal planların yapımına ve uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir.
Mekânsal planlara ilişkin, kendi kademesine göre ve yapılış amacının gerektirdiği açıklamaları içeren hazırlanan plan raporu, erişilebilirlik esaslarını da içerir. Uygulama imar planlarının hazırlanması sürecinde, hizmetlere erişilebilirlik ile ilgili veriler kapsamında analiz ve araştırmalar yapılır. Sokak ve binaların tasarımında erişilebilirlikle beraber mekânların aydınlatılması, sokakların birbiriyle ilişkisi, sokak ve meydanlara güvenli erişim ortamının sağlanması da esas alınır. Yönetmelik tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19788&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Gecekondu Kanunu Uygulama Yönetmeliği (17.10.1966 tarihli)
Özürlülerin yaşamını kolaylaştırmak amacıyla özürlülerle ilgili Türk Standartları Enstitüsü Standardına uyulması zorunludur. Yönetmelik tam metin için bakınız: https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4890&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Otopark Yönetmeliği (22.02.2018)
Otoparklarda, ... erişilebilirlik mevzuat ve standartlarına uyulmak suretiyle engellilerin kullanımına yönelik düzenlemelerin yapılması ve Türk Standartları Enstitüsünce hazırlanan ilgili tüm standartlara uyulması zorunludur. Standartların bu Yönetmelikte belirlenen ölçü ve miktarlardan daha az olması halinde bu Yönetmelik hükümleri geçerlidir. Bu düzenin sağlanmasından ve yürütülmesinden belediyeler ve valilikler sorumludur.
İmar planları ile veya idarelerce bu Yönetmelik hükümlerine aykırı kararlar getirilemez.
Umumi bina ve bölge otoparkları ile genel otoparkların giriş-çıkış ve asansörlerine en yakın yerlerinde birden az olmamak şartıyla, her 20 park yerinden birinin engelli işareti konularak engelliler için ayrılması zorunludur. Yol üstü otoparklarda engelliler için yapılacak düzenlemeler, trafik güvenliği esas alınarak yapılır.
Kat mülkiyeti ve kat irtifakı tesis edilirken otopark olarak ayrılan alanların, gereken hallerde ilgili idare meclisinde bu yönde karar alınmak suretiyle eklenti olarak ilgili bağımsız bölüme tapuda tahsisi gerçekleştirilebilir. Eklenti otoparkların ortak alan olarak yönetilmesi hususu yönetim planında belirtilir. Bu tür eklenti otoparklarda, aynı bağımsız bölüme ait iki otopark yerinin arka arkaya park düzeni şeklinde (birbirini engelleyebilecek şekilde) birlikte düzenlenmesi halinde tek bir manevra alanı gösterilmesi yeterli kabul edilir.
Varsa ulaşım ana planı ve/veya otopark ana planına uygun olmak koşuluyla ilgili idarenin uygun görüşü ve ilgili trafik veya ulaşım komisyonunun kararı ile yapım şekline göre açık, katlı ve kapalı otoparklar için geçerli hükümler yerine getirilmek kaydıyla işletme amaçlı otopark yapılabilir.
Yaya alanları, bisiklet yolları ve kaldırımlar otopark olarak düzenlenemez ve kullanılamaz.
Açık otoparkların tesis edildiği alanın zeminlerinde, yağmur suyu tahliyesi için uygun eğim verilir, yağmur suyunu toprağa geçiren malzemeler kullanılır.
İmar planları hazırlanırken bölge ve genel otopark yerleri, katlı otopark ve cep otoparkı düzenlenecek yerler konusunda Büyükşehirlerde UKOME, diğer yerlerde ilgili trafik komisyonunun görüşü alınır.
Yol üstü araç park yeri için ayrılması gereken alanın ölçüleri en az 2,5x5,50 metredir. Engelli araçları için 1/30 oranında park yeri ayrılır.
Bina ve parsel otoparklarının düzenlenmesi; Birim otopark alanlarının uzun kenarı en az 4,90 metre, kısa kenarı ise engelliler için en az 3,50 metre diğerleri için en az 2,40 metre genişliğinde olmak zorundadır.
Uygulama ve Denetim-Yapı ruhsatı ve kullanma izinlerinin verilmesi: Yapılacak yapılara bu Yönetmelikte belirtilen esaslara göre otopark yerleri ayrılmadıkça yapı ruhsatı, bu otoparklar inşa edilip hazır hale getirilmedikçe de yapı kullanma izni verilemez. Otopark miktarının, engellilere ayrılanlar da dâhil, araçların park etme düzeni ve tefrişinin, varsa parsel sınırından itibaren otopark rampasının, trafik akışının ve tesis kapasitesinin yapının onaylı mimari projesinde sayısal değerleri ile birlikte gösterilmesi zorunludur.
Yönetmelik tam metin için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24408&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Sağırların, İşitme ve Görme Engellilerin Yayın Hizmetlerine Erişiminin İyileştirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (11.10.2019 tarihli)
Bu Yönetmelik, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) Tarafından yayınlanmıştır. Yönetmeliğin amacı; sağırların, işitme ve görme engelli bireylerin yayın hizmetlerine erişiminin iyileştirilmesine ilişkin usul ve esasları belirlemektir.
Tanımlar; Radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmeti içeriğinin seçiminde editoryal sorumluluğu bulunan ve bu hizmetin düzenlenme ve yayınlanma biçimine karar veren tüzel kişi; medya hizmet sağlayıcıdır. Yönetmelikte, 18:00-00:00 saat aralığında kalan zaman dilimi, akşam kuşağıdır.
İşitmeyen ve sağır toplumun kültürünü taşıyan, ana dil olarak işaret dilini kullanan ve dolayısıyla programların işitsel unsurlarına hiçbir erişimi olmayan birey; sağır olarak, programların işitsel unsurlarına kısmen veya tamamen erişimi olmayan bireyler; işitme engelli, programların görsel unsurlarına kısmen veya tamamen erişimi olmayan birey; görme engelli olarak tanımlanmıştır.
Sağırların, görme ve işitme engellilerin yayın hizmetlerine erişebilmesi amacıyla; ayrıntılı altyazı, işaret dili ve sesli betimleme çeviri türlerinden en az biri ile “engelli dostu program” hazırlanır. Sağırların ve işitme engellilerin, programlardaki tüm işitsel unsurlara erişimini sağlamak için işitsel unsurların izleyicinin erişimine uygun şekilde yeniden düzenlenmesini gerektiren bir çeviri türü olarak; ayrıntılı altyazı kullanılır. Duygu, düşünce, istek ve ihtiyaçların ifade edilmesi amacıyla el ve vücut hareketleri ile mimikler kullanılarak oluşturulan görsel dil; işaret dilidir. Yayın hizmetinin içeriği hakkında izleyicilerin bilgilendirilmesi amacıyla medya hizmet sağlayıcılar tarafından ortak koruyucu semboller kullanılır.
Program içeriğinin görsel olarak yayınlanmasının yanında sesli olarak anlatılması; seslendirmedir. Programlarda, diyaloglar haricindeki bölümleri dolduran bir dış sesin, olayın geçtiği mekânı, zamanı, karakterleri, sessiz gelişen olayları ve benzerini betimleyerek, görünüm ve duyguları anlatmasından oluşan çeviri türü; sesli betimlemedir.
Kamu spotlarında ayrıntılı altyazı, işaret dili ve sesli betimleme çeviri türlerinden en az birinin bulunması gerekmektedir. Bu çeviri türlerinden herhangi birini bulundurmayan kamu spotu başvuruları Üst Kurulca reddedilebilir.
Yönetmelik tam metni için bakınız: https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=33872&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Bankacılık Hizmetlerinin Erişilebilirliğine Dair Yönetmelik (18.06.2016)
Bankalar, engelli müşterilerin kullanımına ilişkin gereksinimlerini dikkate alarak; fiziki alanları ve hizmetleri erişilebilirlik standartlarına uygun hale getirir. %40 ve üzerinde engelli olan ayırt etme gücüne sahip kişiler, engelli kabul edilir. Engelli müşterinin bankaya, raporu ile başvurması gerekir. 70 ve üzeri yaştaki fiil ehliyetine sahip kişiler, herhangi bir bildirimde bulunmaksızın engellilere tanınan haklardan faydalanır. Yönetmelik ile ilgili hususlar; Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), ATM’ler ile ilgili koordinasyon Türkiye Bankalar Birliği ve Türkiye Katılım Bankaları Birliği tarafından yürütülür.
Banka, personeline engellilerle iletişim eğitimi verir, şube personelini işaret dili öğrenmesi için teşvik eder. İşaret dili bilen personelin bulunmaması durumunda, işaret dili ile görüntülü uzaktan destek sunar. Banka, engelli müşterilere verdiği kolaylaştırıcı veya bilgilendirici hizmetler için ek ücret talep edemez. Bu hizmetler hakkında engelli müşterilerini bilgilendirmek bankanın sorumluluğudur. Banka, Şubelerin erişilebilirlik standartlarına uygun olması sağlanır ve engelli müşterilerin şubeden sunulan tüm hizmetlere farklı bir kişinin yardımına ihtiyaç duymadan erişebilmesini sağlayacak şekilde düzenlenir. Şubedeki hizmetlerde, engellilere öncelik verilir.
Yönetmelikte ayrıca, ATM ve POS cihazlarının erişilebilirliği, fiziki erişilebilirlik, engellilerin internet bankacılığına ve çağrı merkezlerine erişimine ilişkin genel ilkeler yer alır.
Yönetmelik tam metni için bakınız https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=38873&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelik (01.06.2019 tarihli)
Bu Yönetmelik; turizm tesislerine turizm belgesi verilmesine, bu tesislerin yönetim, personel ve işletme özellikleri ile uymak zorunda oldukları fiziki şartların ve işletmecilik esaslarının belirlenmesine, tanıtım, bilgilendirme ve uygulanacak fiyat tarifelerinin onaylanmasına ilişkin usul ve esasları kapsar.
Konaklama tesislerinin asgari nitelikleri (madde 18); b) Toplam kapasitesi seksen oda ve üzerinde olan tesisler ile dört ve beş yıldızlı oteller ve tatil köylerinde en az bir oda olmak üzere toplam oda kapasitesinin yüzde biri oranında odada, ayrıca tesis girişi, asansörler, genel tuvaletler ile en az bir adet yeme içme ünitesinde, günübirlik tesisler, mola noktaları ile eğlence merkezlerinde ise kendi türlerinin asgari niteliklerinde belirtilen şekilde erişilebilirlik düzenlemeleri yapılır. Bu düzenlemeler özel işaretlerle belirtilir.
Eğlence merkezlerinde (madde 33); Tesis bünyesindeki ünitelerden en az üç adedinde ve müşteri tuvaletlerinde bedensel engelliler için gerekli düzenlemeler bulunur.
Günübirlik tesislerde (madde 34); c) Otopark hizmeti ve ç) Kadın ve erkek müşteriler için ayrı tuvaletler ve müşteri tuvaletleri ile tesis bünyesindeki ünitelerde bedensel engelliler için gerekli düzenlemeler yapılır.
Mola noktaları (madde 40); bu Yönetmelikte turizm tesisleri için belirlenmiş olan asgari nitelikleri sağlayan, karayollarında seyahat edenlerin dinlenme, yeme-içme ve benzeri ihtiyaçlarını yirmi dört saat süreyle karşılayan, karayolları güzergâhı ve yakın çevresinde bulunan ve konaklama yapılmayan tesislerdir.
Mola noktalarında; Yönetmelikte yer alan niteliklere ilave olarak; çocuk bakım odası, otopark ve Bedensel engelliler için tesis bünyesindeki ünitelere erişim imkânı, tuvalet ve lavabo bulunması zorunludur.
Daha önce belgelendirilen tesisler (Geçici madde 1): Bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce belgelendirilen turizm işletmelerinin müşteri asansörü, servis asansörü, servis merdiveni, oda sayısı ve metrik limitleri, erişilebilirlik düzenlemeleri ile 19’uncu maddenin altıncı fıkrasının (h) bendi dışındaki niteliklerinin, bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde Yönetmelik hükümlerine uygun hale getirilmesi zorunludur.
Bedensel engellilere yönelik esaslar aşağıdaki Tebliğ ile düzenlenmiştir.
Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1134&MevzuatTur=21&MevzuatTertip=5
Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2019/1), (27.11.2019 tarihli)
Bu Tebliğ hükümlerini Kültür ve Turizm Bakanı yürütür. Yani, yaşanan sorunlar karşısında başvuru yapılacak üst muhatap Bakanlıktır. Ayrıca öneri ve talepler de Bakanlığa iletilebilir.
Yönetmeliğin 21’inci maddesinde “Erişilebilirlik düzenlemelerine ilişkin esaslar” yer alır. Buna göre; 1) Yönetmeliğin 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi hükmü uyarınca aşağıdaki erişilebilirlik düzenlemeleri yapılır:
a) Tesis girişi: 1) Farklı seviyedeki yerler bedensel engelli dolaşımına uygun olarak düzenlenir. Eşik bulunması halinde geçişi sağlamaya uygun yükseklikte ve pahlı olarak düzenleme yapılır.
2) Tesis giriş kapısı temiz genişliği en az 100 cm olacak şekilde düzenlenir.
b) Genel tuvaletler: 1) Kapı genişliği en az 90 cm olacak şekilde düzenlenir. Eşik bulunması halinde geçişi sağlamaya uygun yükseklikte ve pahlı olarak düzenleme yapılır.
2) Klozet, lavabo, sifon, batarya gibi donatılar bedensel engellinin kullanabileceği şekilde düzenlenir. Klozet yanlarında bedensel engelli kullanımına uygun olacak şekilde zemin döşemesinden 85-95 cm yükseklikte tutunma barı yerleştirilir.
3) Aynalar, alt kenarı bitmiş döşemeden en fazla 90 cm yükseklikte olacak şekilde, göz hizasında veya inip çıkan ayarlı veya öne doğru 10-15 derece eğik düzenlenir.
4) Tekerlekli sandalyenin tam bir dönüş yapmasına imkân sağlayacak kadar alan sağlanır ve zemini kaygan olmayan malzeme ile kaplanır.
5) Sabunluk, havluluk ve kağıtlık gibi aksesuarlar bitmiş döşemeden 50-120 cm yüksekliğe monte edilir.
6) Resepsiyonla bağlantı alarm sistemi veya telefon bulunur.
c) Yatak odaları: 1) Odalar, bedensel engellilerin rahatça hareket edip odayı kullanabileceği şekilde, uygun büyüklük ve konumdaki eşyalarla tefriş ve dekore edilir; dengesiz duran, sivri köşeli eşyalar bulundurulmaz. Balkonlu odalarda balkona çıkış kapısında eşik bulunması halinde geçişi sağlamaya uygun yükseklikte ve pahlı olarak düzenleme yapılır. İşitsel engelliler için en az bir müşteri yatak odasında acil uyarı sistemi sağlanır.
2) Oda giriş kapısı genişliği en az 90 cm olacak şekilde düzenlenir, oda numarasını gösteren bilgilendirme levhaları görme engellilerin kullanımına uygun şekilde düzenlenir.
3) Zemin kaplaması tekerlekli sandalye kullanımına uygun düzenlenir.
4) Dolap kapıları sürgülü veya kapı olmayacak şekilde ve askı yüksekliği en fazla 140 cm olacak şekilde düzenlenir.
5) Elektrik düğme ve prizleri ile odada bulunan tefriş-donanım elemanlarına ilişkin tüm kumanda ve kontrol panelleri zemin döşemesinden en fazla 120 cm, en az 40 cm yükseklikte olacak şekilde düzenlenir.
6) Yatak başucunda merkezi aydınlatma düğmesi bulunur.
7) Oda banyolarında; genel tuvaletlerde yapılan düzenlemelere ilave olarak bedensel engelli kullanımına uygun şekilde duş düzenlemesi yapılır. Bu bölümlerde oturma yeri ile uygun yerlerde tutunma barları sağlanır. Banyo kapısı açılımı rahat hareket imkânı verecek şekilde düzenlenir. Eşik yapılması halinde geçişi sağlamaya uygun yükseklikte ve pahlı olarak düzenleme yapılır.
8) Oda düzenlemeleri için Yönetmelikte öngörülen yüzde bir oranının değerlendirilmesinde küsuratlar dikkate alınmaz.
ç) Tesis girişinden itibaren engelli müşteri odası ile genel tuvalete ve en az bir yeme-içme ünitesine (tesiste lokanta mevcut ise lokantaya, birden fazla lokanta varsa en az bir tanesine) engelsiz erişim sağlanır. Engelsiz erişimin müşteri asansörü ile sağlanması halinde asansörde aşağıdaki düzenlemeler bulunur:
1) Kapı, kapanma aralığı beş saniyeden kısa olmayacak şekilde fotoselli olarak düzenlenir.
2) Kumanda düğmeleri zemin döşemesinden 90 cm-120 cm yükseklikte ve görme engellilerin kullanımına uygun şekilde düzenlenir.
3) Kabin içinde yüksekliği zemin döşemesinden 85-95 cm aralığında olacak şekilde tutunma barları sağlanır.
4) Kabin içi zemin kaplaması tekerlekli sandalye kullanımına uygun düzenlenir.
5) Kabinde sesli bilgilendirme bulunur.
d) Yeme-içme ünitelerinde en az 70 cm yüksekliğinde ve en az 50 cm genişliğinde diz boşluğu bırakılan masa düzenlemesi yapılır.
Yönetmeliğin 25’inci maddesinde; Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin (01.06.2019 tarihli) yürürlüğe girdiği tarihten önce yani 01.06.2019 tarihi öncesi Bakanlıkça belgelendirilmiş olan tesislerde;
a) Tür değişikliği veya sınıf yükselmesi durumunda Yönetmelik hükümleri uygulanır.
b) Kapasite değişikliği dâhil diğer her durumda, müşteri asansörü, servis asansörü, servis merdiveni, oda sayısı, metrik limitler, erişilebilirlik düzenlemeleri ve yatak başucunda merkezi aydınlatma düğmesine ilişkin olarak belgelendirilmesinde esas alınan Yönetmelikte belirtilen nitelikler ve koşullar aranır. Bu nitelik ve koşullara ilişkin Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte tesisin lehine düzenleme olması durumunda bu Yönetmelik hükümleri uygulanır.
c) Sınıfı olan turizm yatırımı belgeli tesislerin turizm işletmesi veya kısmi turizm işletmesi belgesine geçiş işlemlerinde bu maddede belirtilen hükümler doğrultusunda değerlendirme formu uygulanarak belgelendirme denetimi gerçekleştirilir.
ç) Yapılan denetimde belge kapasitesinde yer alan mahallerin kaldırıldığının veya fonksiyonlarının değiştirildiğinin tespiti halinde, bu değişikliklerin tesisin tür ve sınıfı için belirlenmiş asgari puanı etkileyecek nitelikte olması durumunda tesis sınıflandırma programına alınır ve sınıflandırma çalışması sonucunda belirlenecek sınıfı esas alınarak belgelendirme işlemleri sonuçlandırılır.
Tebliğ tam metni okumak için bakınız: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/11/20191127-6.htm
Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2019/1)'de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (31 Aralık 2021)
Tebliğin 21 inci maddesinin birinci fıkrasına aşağıdaki (e)bendi eklenmiştir.
e) Erişilebilirlik düzenlemesi yapılması zorunlu konaklama tesislerinde açık ve kapalı yüzme havuzlarının en az birer adedinde bedensel engelli müşterilerin havuzu kullanmasına olanak sağlayan havuz asansörü yapılır. Bu tesislerden denize kıyısı bulunan ve iskele ve benzeri düzenlemeler olmaksızın denize doğrudan kumsaldan girilenlerde ise oda sayısının yüzde biri oranında bedensel engelli müşterilerin denize ulaşmasını ve denize girmesini sağlayacak özelliklere sahip engelli plaj sandalyesi bulundurulur.
Erişilebilirlik düzenlemelerine uyum: Geçici Madde 2 –(1) Erişilebilirlik düzenlemesi yapılması zorunlu olan konaklama tesislerinin, 21’inci maddenin birinci fıkrasının (e) bendinde belirtilen erişilebilirlik düzenlemelerine 31/12/2022 tarihine kadar uyum sağlaması zorunludur.
Tebliğ değişikliği tam metin için bakınız: https://teftis.ktb.gov.tr/TR-299434/turizm-tesislerinin-niteliklerine-iliskin-yonetmeligin-uygulanmasina-dair-teblig-teblig-no-2019139de-degisiklik-yapilmasina-dair-teblig.html
Şehirler Arası Yolcu Taşıma Hizmeti İle Servis ve Turizm Taşımacılığı Hizmetinin Erişilebilir Hâle Getirilmesine Dair Yönetmelik (13.01.2017 tarihli)
Bu Yönetmelik, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun geçici 3 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Şehirlerarası yolcu taşıma hizmeti (deniz, hava, kara, demiryolu), servis ve tur organizasyonlarının yaptığı turizm taşımacılığı hizmetinin erişilebilirliği ve kamu kurum ve kuruluşlarında veya özel sektörde çalışan personelin ve öğrencilerin taşınmasında kullanılan, gerçek ve tüzel kişilere ait taşıtlarla yapılan hizmetler; bu Yönetmelik kapsamındadır. Yönetmeliğe göre; yazıhanelerinde bankoları erişilebilir olacak ve görüntülü konuşma ile işaret dili hizmeti sağlanacak. Hareket kısıtlılığı olan bireyin erişilebilir taşıma hizmeti sağlanmasına ilişkin talebini azami 72 saat içinde karşılanacak.
Engellilerle iletişim konusunda ve transfer aparatının kullanılmasına ilişkin eğitim almış şoför ve yardımcı personel görevlendirilecek. Terminallerde, havaalanlarında, garlarda, kıyı tesislerinde ve mola noktasında, bina girişi ve tuvaletler başta olmak üzere, erişilebilirlik esaslarına uygun düzenlemeler yapılacak. İnternet üzerinde bilet alınması aşamasında web erişilebilirliği hizmetini sağlanacak. Tüm bu yükümlülükler için müşteriden ücret talep edilmeyecek ve yükümlülüklerini yerine getirmeyenlere idari para cezası uygulanacak.
Yönetmelik tam metni için bakınız. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=23234&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği
Bu Yönetmeliğin amacı, umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarında erişilebilirliğin izleme ve denetimini yapacak olan komisyonların teşkili, çalışma usul ve esasları ile idari para cezalarının uygulanmasına ve genel bütçeye gelir kaydedilen idari para cezası tutarlarının kullanımına ilişkin hususları belirlemektir.
Bu Yönetmelik, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun geçici 2 nci ve 3 üncü maddelerinde yer alan umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarını kapsar.
Ulusal erişilebilirlik izleme sistemi; Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılarda ve toplu taşıma araçlarında erişilebilirlik standartlarının uygulanmasının takip edilmesini ifade eder.
Yönetmeliğe göre, Valiliklerde; Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları kurulur. Komisyon, vali veya görevlendireceği vali yardımcısı başkanlığında il müdürü, Kanunun geçici 3 üncü maddesinde belirtilen Bakanlıkların taşra teşkilatında görevli tercihen mimar, mühendis, şehir plancısı, peyzaj mimarı veya inşaat teknikerlerinden birer asil ve birer yedek üye ile toplam beş kişiyi geçmeyecek şekilde, engellilerle ilgili konfederasyonların farklı engel gruplarını temsil eden, o ilde mukim tercihen engelli bireylerden ikişer asil ve ikişer yedek üyeden teşekkül eder.
Bakanlık tarafından ulusal düzeyde yıllık plan hazırlanır ve gerekli hallerde değiştirilebilir. Erişilebilirlik kararı verilebilmesi için yerinde inceleme yapılır.
Denetleme sonucunda idari para cezasının uygulanması ve diğer konular hakkında bakınız: Yönetmelik tam metni için bakınız: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18614&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Erişilebilirlik Denetleme Formları: 2.9.2020 tarihinde, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan; 2020/3 sayılı “Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formları” Hakkındaki Genelge’de, Bakanlıkça hazırlanmış umuma açık hizmet veren her türlü yapıla ve açık alanlar ve toplu taşıma araçlarının denetleme sürecinde kullanılması gereken erişilebilirlik izleme ve denetleme formların, Bakanlıkça hazırlandığı ve bu Genelge ekinde yer verildiği belirtilmiştir.
Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formlarına erişmek için bakınız: https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/genelgeler/2020-3-sayili-erisilebilirlik-izleme-ve-denetleme-formlari-hakkinda-genelge/
Erişilebilirlik Logosu- Erişilebilirlik Değerlendirme Modülü (ERDEM) ile ilgili Genelge: 19.3.2025 tarihinde, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan 2025/4 sayılı “2025 Yılı Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Planı” konulu Genelge:
“20/7/2013 tarihli Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği'nin 4 üncü ve 13 üncü maddeleri gereği ulusal düzeyde izleme ve denetleme önceliklerini ve hedeflerini belirleyen 2025 Yılı Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Planı, Genelge ekinde yer almaktadır. Anılan Yönetmelik maddeleri gereği her il için İzleme ve Denetleme Planı çerçevesinde İzleme ve Denetleme Programı hazırlanması gerekmektedir. Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları tarafından İzleme ve Denetleme Programı hazırlanırken ekte yer alan Planın ve aşağıda yer alan hususların göz önünde bulundurulması önem arz etmektedir:
İl için denetleme programı oluşturulurken (ilçeler dâhil) Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Planı kapsamında yer alan bina, açık alan veya toplu taşıma araçları, verilen hizmetin çeşitliliğinin sağlanması gerekliliği ve hizmetin o ilde sunulduğu tek bina, açık alan veya toplu taşıma aracı olup olmadığı göz önünde bulundurularak karma olarak belirlenecektir. Öncelik verilecek bina, açık alan veya toplu taşıma araçları, bunların il içindeki kullanım yoğunluğuna ve ilin yerel şartlarına göre belirlenecektir. Öncelik verilerek seçilen bina türleri, hizmet yoğunluğuna göre sıralanarak denetim programına alınacaktır. …. Komisyon tarafından başvuru üzerine veya resen denetleme yapılabilir. Komisyonlar şikâyete binaen veya program kapsamında ikinci kez denetleme gerçekleştirebilir. Bakanlığımız tarafından açılış izni verilen özel kuruluşların açılışı için erişilebilirlik belgesi talebinde bulunulması halinde, bu kuruşların erişilebilirlik denetimleri yapılır.
ERDEM'e giriş yaparak belge talebinde bulunulan bina, açık alan ve toplu taşıma araçlarına denetimde öncelik verilebileceği, Bakanlığımız tarafından belirlenen Erişilebilirlik Logosu'nun, Komisyonlar tarafından yapılan denetim sonucu 'Erişilebilirlik Belgesi' almaya hak kazananlar tarafından bayrak, tabela, etiket gibi görünür alanlarda, broşür, kartvizit gibi basılı materyaller ile tanıtım ve reklam malzemelerinde, "Erişilebilirlik Logosu Kullanım Kılavuzu"na uygun şekilde kullanılması için kurum ve kuruluşlar ile gerçek ve tüzel kişilerin teşvik edilmesi, Tüm hizmetlere erişim için en önemli gereklilik olan erişilebilirliğin uygulanmasına destek sağlayan denetimlerin tüm komisyonlarca titizlikle yürütülmesi hususunda….”
Komisyon kurulması, erişilebilirlik belgesinin verilmesi ve denetleme süreci hakkındaki bilgileri, Genelge’nin tam metninde bulabilirsiniz. Bakınız: https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/genelgeler/
Erişilebilirlik Belgesi Hakkında Açıklama: Yukarıdaki Genelge’ye göre; Erişilebilirlik Belgesi talep eden kurum, kuruluş ya da tesislerin, kendi içlerinde Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formlarını esas alarak inceleme yapmaları, varsa eksiklikleri tamamladıktan sonra bulundukları ildeki Aile ve Sosyal Hizmet İl Müdürlüğünden görüş almaları (önerilen) resmi yazı ile valiliklerde bulunan erişilebilirlik izleme ve denetleme komisyonuna başvurarak denetleme talep etmeleri gerekmektedir.
16 Mayıs Ulusal Erişilebilirlik Günü Genelgesi: Cumhurbaşkanlığından 16 Mayıs 2025 tarihinde yayımlanan Genelge ile her yıl 16 Mayıs Günü, Ulusal Erişilebilirlik Günü olarak ilan edilmiştir.
Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği Genelgesi: 21 Haziran 2025 günü, 2025/10 sayılı (Resmî Gazete Sayı: 32933), “Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi yayımlanmıştır. Genelge şöyledir:
“Engelli ve yaşlıların toplumsal yaşamın her alanına diğer bireylerle eşit şekilde katılımlarının sağlanmasında erişilebilirlik en temel gerekliliktir. Günümüzde birçok hizmetin elektronikleşmesi ile birlikte, web siteleri ve mobil uygulamaların sadece belirli kullanıcı kitlelerine değil, tüm kullanıcı kitlelerine hitap edecek tasarıma ve içeriğe sahip olması elzem hale gelmiştir.
Engelliler Hakkında Kanun gereği, bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin erişilebilirliğinin sağlanması yasal zorunluluktur. Bu kapsamda web siteleri ve mobil uygulamaların erişilebilirliğinin izlenmesi amacıyla Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı başkanlığında, "Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği İzleme Komisyonu” (İzleme Komisyonu) kurulmuştur.
İzleme Komisyonunun çalışmalarında ortaya çıkan tereddütlerin giderilmesi ve yıl içinde izlenecek web siteleri ve mobil uygulamaların belirleneceği "Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği İzleme Planı''nın oluşturulmasında görüş vermek üzere Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün bağlı olduğu Bakan Yardımcısının başkanlığında; İçişleri İle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıkları, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. ile engellilik alanında faaliyet gösteren ulusal düzeyde en çok temsil gücünü haiz iki konfederasyonun temsilcilerinin katılımıyla "Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği Danışma Komisyonu” (Danışma Komisyonu) oluşturulmuştur.
Danışma Komisyonu çalışmalarına konuyla ilgili diğer kamu kurum ve kuruluşları ile üniversiteler, meslek kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör temsilcileri davet edilebilecektir. Diğer yandan, izlemesi yapılacak her bir kurum, kuruluş, üniversite ve tüzel kişilerce kendi bünyelerinde, web siteleri ve mobil uygulamaların erişilebilirliğini teknik olarak incelemek ve buna ilişkin rapor hazırlayarak İzleme Komisyonuna sunmak üzere "Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği İnceleme Komisyonu” (İnceleme Komisyonu) oluşturulacaktır. İzleme, Danışma ve İnceleme Komisyonlarının çalışma usul ve esasları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (Bakanlık) tarafından belirlenecek, İzleme Komisyonunun yürüttüğü izleme faaliyetlerine ilişkin sonuç raporları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı tarafından duyurulacaktır.
İzleme süreci tamamlanan ve erişilebilir olduğu tespit edilen kurum ve kuruluşların web sayfalarına veya mobil uygulamalarına Bakanlık tarafından 2 yıl süreyle Erişilebilirlik Logosu kullanım hakkı verilecektir. Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği Kontrol Listesi - A Seviyesi ile Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu (WCAG-2.2.) Bakanlığın resmi internet adresinde (www.aile.gov.tr) yayımlanacaktır. Web siteleri ve mobil uygulamaların; kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, belediyeler, kamu iktisadi teşebbüsleri, belediyeye ait şirket, işletme ve iştirakler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, bankalar, özel hastaneler, Millî Eğitim Bakanlığı izniyle açılan özel öğretim kurumları, ….. Karayolu Taşıma Kanunu kapsamındaki karayolu taşıtları, yolcu gemileri, demir yolu ve hava yolu ile yolcu taşıma hizmeti sunan özel kuruluşlar, Kültür ve Turizm Bakanlığından işletme belgesi alan A Grubu acenteler, elektronik haberleşme sektöründe hizmet sunan ve 200.000'in üzerinde abonesi bulunan işletmeciler tarafından 1 yıl içinde; 23/10/2014 tarihli ve 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında elektronik ticaret yapan hizmet sağlayıcıları tarafından 2 yıl içinde Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği Kontrol Listesi - A Seviyesi ile Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzuna (WCAG-2.2.) uygun hale getirilmesi hususunda bilgilerini ve gereğini rica ederim.”
Genelge için bakınız: https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/genelgeler/
Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi, 2010/79 sayılı Özürlü Kişilere Yönelik Sağlık Hizmetlerinin Sunumuna İlişkin Genelge’ye göre özürlü bireylerin durumlarına uygun ortamlarda, hızlı, verimli ve mağdur edilmeden hizmet almasını sağlamak ve sağlık bakım kalitesinin yükseltilebilmek için kısaca şu hususları içerir: Sağlık Bakanlığının …“Poliklinik Hizmetlerinde Öncelik Sırasına İlişkin Genelgesi” hükümlerine göre özürlülere öncelik hakkı verilecek, öncelik sırası tabelaları Braille Alfabesi ile hazırlanarak kolayca görebilecekleri yerlere asılacak. Sağlık kuruluşlarının iç ve dış mekanlarının mimari ve çevresel düzenlemeleri TSE Standartlarına uygun yapılacak. Hastanelerde, özürlüler için refakatçi personel (hostes hizmeti) temin edilecek. İşaret dili bilen personel istihdam edilecek. Sağlık kuruluşundan başka bir sağlık kuruluşuna nakli gerektiğinde, imkanlar ölçüsünde transferi sağlanacak. Otoparkta özürlü personel ve hastaların araçları için standartlara uygun yer ayrılacak. Evde bakım hizmetleri için ihtiyaca cevap verecek sayıda özürlü nakil aracı temin edilecek. Özürlülere sunulan sağlık hizmetleri konusunda personele sürekli hizmet içi eğitim verilecek. Genelge tam metin için bakınız: https://www.saglik.gov.tr/TR-11155/201079-sayili-ozurlu-kisilere-yonelik-saglik-hizmetlerinin-sunumuna-iliskin-genelge.html
Açıklama: Hastanelerde 7/24 hizmet verecek işaret dili tercümanı istihdam edilmesi mümkün olmayabilir. Sağır vatandaşların, bilgiye erişimi, iletişimi kolaylaştırma ve sağlık hakkına eşit erişimleri için Sağlık Bakanlığınca 2016 yılında geliştirilen Engelsiz Sağlık İletişim Mobil Uygulamayı (ESİM) kullanmalarını öneriyorum. Mobil Uygulama için bakınız: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.saglikbakanligi.esim&hl=tr
Erişilebilirlik Önlemlerinin Alınmasına Yönelik Ek Süreleri Sonlandıran Anayasa Mahkemesi Kararı
Anayasa Mahkemesi 22/6/2023 tarihinde E.2022/110 numaralı dosyada, 7417 sayılı Devlet Memurları Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 47. maddesiyle 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un geçici 3. maddesinin altıncı fıkrasının üçüncü cümlesinde yer alan “...dört yılı...” ibaresinin “...sekiz yılı...” şeklinde değiştirilmesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir.
Dava Konusu Kural: Dava konusu kuralla, denetim sonucunda ilgili belediye ve kamu kurum ve kuruluşları ile umuma açık hizmet veren her türlü yapıların ve açık alanların malikleri ile toplu taşıma araçlarının sahiplerine eksikleri tamamlaması için birinci fıkrada belirtilen sürenin bitiminden itibaren sekiz yılı geçmemek üzere ek süre verilebilmesi öngörülmüştür.
İptal Talebinin Gerekçesi: Dava dilekçesinde özetle; kuralla belirlenen sürenin uzatılmasının devlete yüklenen engellilerin korunmalarını ve toplum hayatına uyumlarını sağlayıcı tedbirlerin alınması şeklindeki pozitif yükümlülüğe aykırı olduğu, sosyal devlet ilkesi ile eşitlik ilkesini ihlal ettiği, devletin sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirme yükümlülüğüne aykırılık oluşturduğu, bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi için belirlenen sürenin uzatılmasının yaşam hakkı, maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkı, özel hayata saygı hakkı, eğitim hakkı ve çalışma hakkını ihlal ettiği belirtilerek kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Mahkemenin Değerlendirmesi: 5378 sayılı Kanun’un 2. ve 3. maddelerinde umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilmesi zorunlu kılınmıştır. Ancak bu yerlerin engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilmesi için bir geçiş süreci öngörülmüştür. Bununla birlikte 6353 sayılı Kanun’un 34. maddesiyle ihdas edilen geçici 3. maddesinin altıncı fıkrasının üçüncü cümlesinin ilk hâlinde belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilebilmesi için iki yılı geçmemek üzere ek süre verilebileceği hükme bağlanmıştır. 7252 sayılı Kanun’un 7. maddesiyle bu süre “üç yıl” şeklinde yeniden düzenlenmiş, 7333 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle süre “dört yıl” olarak tekrar belirlenmiştir. Son olarak dava konusu kuralla anılan cümlede yer alan “…dört yılı…” ibaresi “…sekiz yılı…” şeklinde değiştirilmiş, bu yolla gerek geçici 2. maddede gerekse geçici 3. maddede geçiş süreci için öngörülen sürelerin kanuni düzenlemeler ile birçok defa uzatılması yoluna gidilmiştir.
Kanun’un anılan maddelerinde umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilmesi için öngörülen sürenin devamlı uzatılmasının engellilerin toplum içinde yer almaları, iş gücüne katılmaları ve bireysel olarak yaşayabilmeleri imkânını olumsuz etkileyeceği açıktır.
Bunun yanı sıra Kanun’da umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilip getirilmediğinin denetlenmesi amacıyla bir komisyon kurulması öngörülmüş ve ayrıca Kanun’un geçici 4. maddesinde sürenin bitiminden itibaren öngörülen yükümlülüklerini yerine getirmediği denetim komisyonlarınca tespit edilenler hakkında idari para cezasının uygulanacağı hükme bağlanmıştır. Ancak söz konusu alanların ve toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilmesi için öngörülen sürenin devamlı uzatılması Kanun’da öngörülen denetim mekanizmasını işlevsiz hâle getirmekte, Kanun’un öngördüğü yükümlülüklere uymayanlar hakkında idari yaptırım uygulanması imkânını da ortadan kaldırmaktadır. Süre uzatımının devamlılık kazanması ise söz konusu alanları ve toplu taşıma araçlarını engellilerin erişebilirliğine uygun hâle getirilmesi yükümlülüğü bulunanların yükümlülüklerini yerine getirme hususunda istekli davranmamasına yol açacak niteliktedir.
Öte yandan umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilmesinin ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile özel hukuk kişilerine aşırı külfet yüklemeyeceği; söz konusu yapılar, alanlar ve toplu taşıma araçları üzerinde gerçekleştirilecek birtakım ufak tadilat ve tamirat ile yapılacak bazı eklemelerle söz konusu yapılar, alanlar ve toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilmesinin mümkün olduğu açıktır.
Buna göre Kanun’un yayımlandığı tarih de dikkate alındığında geçen süre içinde her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilmesi amacıyla gerekli iş ve işlemlerin yapılması için öngörülen sürenin dört yıl daha uzatılmasının maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirmesi hakkı bağlamında devlete yüklenen engellilerin korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alma şeklindeki pozitif yükümlülüğe aykırı olduğu sonucuna varılmıştır
Anayasa Mahkemesi, açıklanan gerekçelerle, kuralın Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar vermiştir. Bu karar ile ilgili aşağıdaki linklerden bilgi alınabilir:
Örnek TİHEK kararı-ihlal kararı
Başvuru Numarası: 2025/1286
Toplantı Tarihi/Sayısı Karar Numarası: 09.10.2025/249 2025/675
Muhatap Adres: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı
Başvurunun konusu: Başvuru? İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) iştiraki Metro İstanbul Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi (A.Ş.) tarafından işletilen M9 (Ataköy – Olimpiyat) Metro Hattında görme engelli başvuran tarafından talep edilen sesli anonsun erişilebilirlik standartlarına uygun olmamasının engellilik temelinde ayrımcılık yasağına aykırılık teşkil ettiği iddiasına ilişkindir.
Karar: Başvuruda AYRIMCILIK YASAĞININ İHLAL EDİLDİĞİNE, Muhatap İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı hakkında 204.285,00 TL (ikiyüzdörtbinikiyüzseksenbeş TL) İDARİ PARA CEZASI UYGULANMASINA, Kararın taraflara tebliğine ve KAMUOYUNA DUYURULMASINA, Karara karşı tebliğ tarihinden itibaren 60 gün içerisinde Ankara İdare Mahkemesine başvurulabileceğine, 9/10/2025 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.
Karar tam metni için bakınız: https://www.tihek.gov.tr/public/images/kararlar/kcyg79.pdf
Engelsizkariyer.com için hazırlayan: Ayşe Sarı | SAHİMSEN Engelliler Komisyon Başkanı
Engelsizkariyer.com’u kaynak göstermeden kopyalanması yasaktır. Copyright © 2026 Tüm Hakları Saklıdır.
